کمبود سلنیوم یکی از کمبودهای تغذیهای مهمی است که میتواند سلامت تیروئید، سیستم ایمنی، قلب، مغز و حتی مو را تحت تأثیر قرار دهد. این ماده معدنی نقش کلیدی در محافظت از سلولها در برابر استرس اکسیداتیو و حفظ عملکرد طبیعی بدن دارد.
آخرین بروزرسانی:
08 مرداد 1405آیا این مطلب برای شما مفید بود؟
کمبود سلنیوم چه مشکلاتی ایجاد میکند؟ از ریزش مو تا اختلال تیروئید
کمبود سلنیوم، علائم کمبود سلنیوم، عوارض کمبود سلنیوم، نشانههای کمبود سلنیوم و تاثیر این ماده معدنی بر تیروئید، سیستم ایمنی، قلب، مغز و باروری از موضوعاتی هستند که هر روز افراد بیشتری درباره آن جستجو میکنند.
اگر بدن برای مدت طولانی سلنیوم کافی دریافت نکند، ممکن است ابتدا با خستگی، ضعف، کاهش قدرت دفاعی بدن، ریزش مو و اختلال عملکرد تیروئید روبهرو شوید؛ اما در ادامه احتمال بروز مشکلات جدیتر مانند آسیب قلبی، کاهش باروری، التهاب مزمن و اختلالات شناختی نیز افزایش پیدا مینماید.
البته کمبود سلنیوم بهتنهایی همیشه باعث بیماری نمیشود و اغلب در کنار عوامل دیگری مانند کمبود ید یا سوءتغذیه اثرات خود را نشان میدهد. مطالعات موسسه ملی سلامت آمریکا (NIH) و سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز اهمیت این ریزمغذی را در حفظ عملکرد طبیعی سلولها، کنترل استرس اکسیداتیو و سلامت غده تیروئید تایید کردهاند.
سلنیوم یک ریزمغذی ضروری است که بدن قادر به تولید آن نیست و باید از طریق غذا دریافت شود. مهمترین وظیفه آن محافظت از سلولها در برابر آسیبهای اکسیداتیو، حمایت از عملکرد تیروئید، تقویت سیستم ایمنی و شرکت در ساخت آنزیمهای حیاتی است.
برخی مواد معدنی فقط برای رشد استخوان یا عضله اهمیت دارند؛ اما سلنیوم تقریبا در تمام سلولهای بدن نقش دارد. این ماده در ساخت گروهی از پروتئینها به نام سلنوپروتئینها شرکت میکند. این پروتئینها وظیفه دارند از سلولها در برابر رادیکالهای آزاد محافظت کنند و مانع تخریب زودرس بافتها شوند.
یکی از مهمترین آنزیمهایی که بدون سلنیوم فعالیت موثر ندارد، گلوتاتیون پراکسیداز است. این آنزیم به کاهش استرس اکسیداتیو کمک میکند؛ عاملی که در پیری سلولی، بیماریهای قلبی، برخی سرطانها و التهابهای مزمن نقش دارد.
سلنیوم همچنین برای تبدیل هورمون تیروئید T4 به فرم فعال T3 ضروری است. به همین دلیل افرادی که دچار کمبود سلنیوم هستند، گاهی علائمی مشابه کمکاری تیروئید را تجربه میکنند:
نکته مهم اینجاست که سلنیوم تنها زمانی بهترین عملکرد را دارد که سایر ریزمغذیها مانند ید، روی، آهن و ویتامین E نیز به مقدار کافی در بدن وجود داشته باشند.
بر اساس مطالعات NIH، کمبود شدید این ماده معدنی در بسیاری از کشورها شایع نیست؛ اما در مناطقی که خاک فقیر از سلنیوم است یا در افرادی که سوءجذب، دیالیز یا بیماریهای گوارشی دارند، احتمال کمبود افزایش پیدا میکند.
مهمترین پیامدهای کمبود سلنیوم شامل ضعف سیستم ایمنی، اختلال عملکرد تیروئید، افزایش استرس اکسیداتیو، ریزش مو، خستگی، کاهش باروری، آسیب قلبی و افزایش استعداد ابتلا به برخی بیماریهای التهابی است.
بدن معمولا کمبود سلنیوم را در همان روزهای اول نشان نمیدهد. ذخایر این ماده معدنی تا مدتی نیاز سلولها را تامین میکنند؛ اما اگر این وضعیت ادامه پیدا نماید، اندامهایی که بیشترین وابستگی را به سلنیوم دارند، بهتدریج عملکرد طبیعی خود را از دست میدهند.
یکی از اولین قسمتهایی که تحت تاثیر قرار میگیرد، سیستم ایمنی است. کاهش فعالیت سلنوپروتئینها باعث میشود سلولهای ایمنی نتوانند مانند قبل با ویروسها، باکتریها و التهاب مقابله کنند. به همین دلیل برخی افراد دچار عفونتهای مکرر یا طولانیمدت میشوند.
از سوی دیگر، غده تیروئید بیشترین غلظت سلنیوم را در میان اندامهای بدن دارد. زمانی که دریافت این ماده کافی نباشد، تبدیل هورمونهای تیروئیدی مختل شده و احتمال بروز علائم کمکاری تیروئید افزایش پیدا میکند؛ بهویژه اگر همزمان کمبود ید نیز وجود داشته باشد.
در کمبودهای طولانیمدت، پیامدهای زیر نیز ممکن است دیده شوند:
در مناطق دارای کمبود شدید سلنیوم، دو بیماری کلاسیک به نام بیماری کشان (Keshan disease) که نوعی بیماری عضله قلب است و بیماری کاشینبک (Kashin-Beck disease) که مفاصل و استخوانها را درگیر میکند، مشاهده شدهاند. البته این بیماریها امروزه بیشتر در مناطقی با خاک بسیار فقیر از سلنیوم دیده میشوند و در بسیاری از کشورها نادر هستند.
بیشترین احتمال کمبود سلنیوم در افراد مبتلا به بیماریهای گوارشی، بیماران دیالیزی، افراد مبتلا به HIV، کسانی که در مناطق دارای خاک فقیر از سلنیوم زندگی میکنند و افرادی که رژیم غذایی بسیار محدود دارند دیده میشود.
همه افراد به یک اندازه در معرض این کمبود نیستند. مقدار سلنیوم مواد غذایی به میزان سلنیوم موجود در خاک وابسته است؛ بنابراین حتی رژیم غذایی سالم نیز در برخی مناطق ممکن است این ماده را به مقدار کافی تأمین نکند.
در این گروهها ممکن است پزشک علاوه بر بررسی رژیم غذایی، آزمایشهای تکمیلی برای ارزیابی وضعیت ریزمغذیها درخواست کند. البته مصرف خودسرانه مکمل سلنیوم بدون اثبات کمبود توصیه نمیشود، زیرا دریافت بیش از حد آن میتواند مسمومیت ایجاد کند. برای خرید قرص سلنیوم هلث برست کلیک کنید.
کمبود سلنیوم در همه افراد علائم یکسانی ایجاد نمیکند. سن، جنسیت، وضعیت هورمونی، تغذیه و بیماریهای زمینهای باعث میشود نشانهها در کودکان، زنان و مردان تا حدی متفاوت باشند. برای خرید کپسول فرو پلاس کلیک کنید.
در کودکان، کمبود سلنیوم بیشتر با ضعف سیستم ایمنی، تاخیر رشد، ضعف عضلات و افزایش احتمال ابتلا به برخی بیماریهای استخوانی و قلبی در مناطق دارای کمبود شدید سلنیوم همراه است. این کمبود بهویژه در کودکانی که سوءتغذیه یا بیماریهای گوارشی دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در مناطقی که خاک بهشدت از سلنیوم فقیر است، کمبود طولانیمدت با بیماری کاشینبک (اختلال مفاصل و غضروف) و در برخی موارد بیماری کشان (نوعی بیماری عضله قلب) ارتباط دارد، اگرچه این بیماریها امروزه نادر هستند.
در زنان، کمبود سلنیوم بیشتر بر عملکرد تیروئید، سلامت مو، سیستم ایمنی و باروری اثر میگذارد. همچنین در دوران بارداری و شیردهی، دریافت کافی این ریزمغذی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
مطالعات نشان میدهند پایین بودن سطح سلنیوم، بهویژه اگر با کمبود ید همراه باشد، میتواند بر سلامت تیروئید زنان اثر بگذارد. با این حال، مصرف مکمل سلنیوم باید تنها با نظر پزشک انجام شود.
در مردان، کمبود سلنیوم علاوه بر علائم عمومی، میتواند بر کیفیت اسپرم، باروری، قدرت عضلات و سلامت قلب نیز تأثیر بگذارد. شواهد نشان میدهد کمبود شدید این ریزمغذی با ناباروری مردان ارتباط دارد، اما همه موارد ناباروری ناشی از کمبود سلنیوم نیستند.
سلنیوم در ساخت سلنوپروتئینها و محافظت از سلولهای اسپرم در برابر استرس اکسیداتیو نقش دارد. به همین دلیل، دریافت کافی این ماده معدنی برای سلامت باروری مردان اهمیت دارد، اما مصرف بیش از حد آن نیز میتواند مضر باشد.
این مقاله را از دست ندهید: سلدرین برای چیست؟ همه چیز درباره نکات آن
سلنیوم در ساخت آنزیمهایی نقش دارد که هورمون T4 را به فرم فعال T3 تبدیل میکنند و از بافت تیروئید در برابر آسیب اکسیداتیو محافظت میکنند. به همین دلیل، کمبود آن میتواند عملکرد طبیعی تیروئید را مختل کند، بهویژه اگر همزمان کمبود ید نیز وجود داشته باشد.
غده تیروئید یکی از غنیترین اندامهای بدن از نظر غلظت سلنیوم است. این موضوع نشان میدهد که بدن برای حفظ سلامت این غده، سلنیوم را در اولویت قرار میدهد.
سلنوپروتئینها دو وظیفه مهم دارند:
به همین دلیل، افرادی که سطح سلنیوم پایینی دارند، ممکن است علائمی مانند موارد زیر بروز نماید:
مطالعات جدید نشان دادهاند که پایین بودن سطح سلنیوم با برخی اختلالات خودایمنی تیروئید نیز ارتباط دارد؛ هرچند هنوز شواهد کافی برای توصیه مصرف مکمل سلنیوم در همه بیماران مبتلا به بیماریهای تیروئید وجود ندارد و تصمیمگیری باید توسط پزشک انجام شود.
بله، کمبود سلنیوم میتواند یکی از دلایل ریزش مو باشد، اما معمولا تنها علت نیست. این مشکل بیشتر زمانی دیده میشود که کمبود سلنیوم همراه با کمبود آهن، روی، پروتئین یا اختلالات تیروئید باشد.
فولیکول مو برای رشد طبیعی به محیطی نیاز دارد که التهاب و استرس اکسیداتیو در آن کنترل شده باشد. سلنیوم با تقویت آنزیمهای آنتیاکسیدانی به حفظ این تعادل کمک میکند.
اگر این ماده معدنی برای مدت طولانی کمتر از نیاز بدن دریافت شود، ممکن است تغییرات زیر دیده شود:
البته هر نوع ریزش مو را نباید به کمبود سلنیوم نسبت داد. در عمل، پزشکان معمولاً همزمان وضعیت فریتین، ویتامین D، روی، ویتامین B12، عملکرد تیروئید و سلنیوم را بررسی میکنند تا علت اصلی مشخص شود. برای خرید کپسول ویتا فرو کلیک کنید.
تشخیص کمبود سلنیوم تنها بر اساس علائم امکانپذیر نیست. پزشک با بررسی سابقه تغذیه، بیماریهای زمینهای و در صورت نیاز آزمایش خون، وضعیت این ریزمغذی را ارزیابی میکند. از آنجا که علائم کمبود سلنیوم با بسیاری از بیماریهای دیگر مشترک است، تفسیر نتایج باید همراه با ارزیابی بالینی انجام شود.
اگر فردی دچار خستگی مزمن، ریزش مو، ضعف عضلات، اختلال عملکرد تیروئید یا سوءجذب باشد، پزشک ممکن است احتمال کمبود برخی ریزمغذیها از جمله سلنیوم را بررسی کند.
روشهای ارزیابی شامل موارد زیر است:
نکته مهم این است که پایین بودن سطح سلنیوم همیشه به معنی نیاز فوری به مکمل نیست. در بسیاری از افراد، اصلاح رژیم غذایی برای بازگرداندن سطح طبیعی این ماده کافی است و مکمل تنها در شرایط خاص و با نظر پزشک توصیه میشود.
بهترین راه تامین سلنیوم، دریافت آن از مواد غذایی است. غذاهای سرشار از پروتئین مانند غذاهای دریایی، گوشت، تخممرغ و غلات از مهمترین منابع این ماده معدنی محسوب میشوند. میزان سلنیوم مواد گیاهی نیز به مقدار سلنیوم موجود در خاک بستگی دارد.
نکته مهم این است که مغز برزیلی یکی از غنیترین منابع سلنیوم در جهان است؛ اما مقدار سلنیوم آن بسیار متغیر است و مصرف زیاد آن میتواند باعث دریافت بیش از حد سلنیوم شود. بنابراین نباید بدون برنامه و به مقدار زیاد مصرف شود.
پیشگیری از کمبود سلنیوم با داشتن یک رژیم غذایی متنوع، مصرف منابع پروتئینی باکیفیت و درمان بهموقع بیماریهای گوارشی امکانپذیر است.
این اقدامات ساده میتوانند خطر کمبود را به میزان قابل توجهی کاهش دهند.
در آخر، کمبود سلنیوم شاید در نگاه اول یک کمبود تغذیهای ساده به نظر برسد، اما نقش این ریزمغذی در سلامت تیروئید، قلب، سیستم ایمنی، باروری، مغز و محافظت از سلولها در برابر استرس اکسیداتیو نشان میدهد که نباید آن را نادیده گرفت.
خوشبختانه در بیشتر افراد، دریافت کافی سلنیوم از یک رژیم غذایی متعادل امکانپذیر است و تنها گروههای خاص به بررسی یا مکمل نیاز دارند. اگر با علائمی مانند خستگی مداوم، ریزش مو، ضعف عضلات یا مشکلات تیروئید روبهرو هستید، بهجای مصرف خودسرانه مکمل، ابتدا علت اصلی را با پزشک بررسی نمایید.
کمبود شدید و طولانیمدت سلنیوم ممکن است خطر بروز بیماری کشان (نوعی بیماری عضله قلب) و بیماری کاشینبک (نوعی اختلال مفصلی) را در مناطق دارای کمبود شدید این ماده افزایش دهد. همچنین میتواند عملکرد تیروئید و سیستم ایمنی را تحت تأثیر قرار دهد.
بله، اما معمولاً تنها عامل نیست. اگر کمبود سلنیوم همراه با کمبود آهن، روی یا اختلال تیروئید باشد، احتمال ریزش مو بیشتر میشود. تشخیص علت اصلی باید توسط پزشک انجام شود.
نیاز روزانه بیشتر بزرگسالان حدود ۵۵ میکروگرم است. مصرف بیش از حد، بهویژه از طریق مکملها، میتواند باعث مسمومیت شود.
خیر. بیشتر افراد نیاز خود را از طریق رژیم غذایی دریافت میکنند. مکمل تنها زمانی توصیه میشود که کمبود ثابت شده باشد یا پزشک به دلیل شرایط خاص آن را تجویز کند.
بله. سلنیوم در ساخت آنزیمهای مؤثر بر فعال شدن هورمونهای تیروئید نقش دارد و کمبود آن میتواند عملکرد طبیعی این غده را مختل کند، بهویژه اگر کمبود ید نیز وجود داشته باشد.
منبع:
ثبت دیدگاه